भूराजनीतिमा आकारले सधैं महत्व निर्धारण गर्दैन। कहिलेकाहीँ, नक्सामा झिनो देखिने भूगोलमै क्षेत्रहरूको भाग्य अडिएको हुन्छ। यो “चिकेन नेक,” जसलाई औपचारिक रूपमा सिलिगुडी करिडोर भनिन्छ । यो छोटो भारतीय भुभाग भारत सरकारका लागि सदैव संवेदनशिल हुनेगर्दछ । त्यसैले भारतीय पक्षले यतिखेर रणनीतिक रुपमा चिकेन नेकलाई भरपुर सुरक्षित राख्ने प्रयास स्वरुप अत्याधुनिक विकास पुर्वाधार शुरु गरेको छ ।
सबैभन्दा साँघुरो भागमा करिब २०–२२ किलोमिटर चौडाइ भएको पश्चिम बंगालस्थित यो भू–पट्टीले मुख्य भूमि भारतलाई उसका आठ पूर्वोत्तर राज्यहरूसँग जोड्छ। यही बाटो भएर राजमार्ग, रेलमार्ग, इन्धन पाइपलाइन, विद्युत् प्रसारण लाइन र फाइबर–अप्टिक केबलहरू जाने सानो र सगूरो बाटो हो । भारतको पूर्वोत्तर क्षेत्रमा बसोबास गर्ने ४ करोड ५० लाखभन्दा बढी जनतालाई बाँकी देशसँग जोड्ने यो एकमात्र स्थलमार्ग हो। यदि यसमा अवरोध आयो भने त्यसका प्रभाव भारतीय भुराजनीतिक हिसावले संवेदनशिल हुनेछन ।
भूगोलले यस करिडोरलाई अत्यन्त संवेदनशील अवस्थिति दिएको छ। यसको पश्चिममा नेपाल, दक्षिणमा बंगलादेश, उत्तरमा भुटान र त्यसभन्दा पर चीन अवस्थित छन्। रणनीतिक दृष्टिले यो अन्तर्राष्ट्रिय सीमाले घेरिएको र एसियाका केही सबैभन्दा संवेदनशील भूराजनीतिक तनाव रेखाले प्रभावित ‘चोकपोइन्ट’ हो। भारतका लागि यो करिडोर जीवनरेखा पनि हो र जोखिम पनि उत्तिकै महत्व छ ।
सन् २०१७ मा भारत–भुटान–चीन त्रिसीमाना नजिक डोकलाम क्षेत्रमा भारतीय र चिनियाँ सेनाबीच भएको आमनेसामने अवस्थाले यस संवेदनशीलताको बोध अझ तीव्र बनाएको हो । यद्यपि त्यो तनाव युद्धमा परिणत भएन, यसले भारतको पूर्वोत्तरलाई जोड्ने यो साँघुरो मार्ग कति संवेदनशील छ भन्ने स्पष्ट पार्यो। नयाँ दिल्लीका रक्षा योजनाकारहरू बुझ्छन्—हिमाली सीमामा कुनै गम्भीर द्वन्द्व भए त्यसको छायाँ सिलिगुडी करिडोरमा अनिवार्य रूपमा पर्छ।
तर ‘चिकेन नेक’ केवल सैन्य सरोकारको विषय मात्र होइन। यो एक आर्थिक धमनी पनि हो। हरेक दिन उपभोग्य वस्तु, खाद्यान्न, पेट्रोलियम पदार्थ र निर्माण सामग्री यही मार्ग हुँदै असम, अरुणाचल प्रदेश, मणिपुर, मिजोरम, नागाल्यान्ड, मेघालय, त्रिपुरा र सिक्किमतर्फ पुग्छन्। भूराजनीतिक तनाव, प्राकृतिक प्रकोप वा राजनीतिक अस्थिरताबाट उत्पन्न अवरोधले आपूर्ति श्रृंखलामा दबाब सिर्जना गर्न सक्छ र क्षेत्रीय बजार अस्थिर बन्न सक्छ।
नेपालका लागि पनि यस करिडोरका अप्रत्यक्ष तर वास्तविक अर्थ छन्। नेपालको अर्थतन्त्र भारतीय ट्रान्जिट मार्ग र बन्दरगाहसँग गहिरो रूपमा गाँसिएको छ। यद्यपि नेपालको प्रमुख तेस्रो मुलुक व्यापार प्रत्यक्ष रूपमा सिलिगुडी करिडोरमा निर्भर छैन, तर पूर्वी भारतमा अस्थिरता आए त्यसको प्रभाव क्षेत्रीय ढुवानी प्रणालीमा तरंगित हुन सक्छ। इन्धन आपूर्ति, सीमापार व्यापार र व्यापक दक्षिण एसियाली व्यापार ढाँचा परस्पर जोडिएका छन्। एउटा स्थानमा अवरोध आयो भने त्यसको प्रभाव अन्यत्र पनि पर्छ।
यसैबीच, करिडोरको विकासले अवसरहरू पनि सिर्जना गरेको छ। पूर्वी भारतमा रेल सञ्जाल विस्तार, एकीकृत भन्सार जाँच चौकीहरू र सडक सञ्जालको सुदृढीकरणले हिमाली क्षेत्रभर व्यापार दक्षता बढाउन सक्छ। करिडोरमार्फत पूर्वाधार आधुनिकीकरणमा भारतले लगानी गर्दा छिमेकी अर्थतन्त्रहरूले पनि सहज क्षेत्रीय आवागमनबाट लाभ लिन सक्छन्।
यसको रणनीतिक जोखिमलाई बुझ्दै भारतले वैकल्पिक मार्गहरू खोजेको छ। बंगलादेशसँग भएका ट्रान्जिट सम्झौताअनुसार अब भारतीय सामान बंगलादेशी भूभाग हुँदै पूर्वोत्तर पुग्न सक्छ। यसले सिलिगुडी करिडोरमाथिको एकल निर्भरता घटाएको छ र ढाकासँगको आर्थिक सहकार्यलाई गहिरो बनाएको छ। बंगलादेशका लागि यसले ट्रान्जिट राजस्व र पूर्वाधार लगानी ल्याउँछ भारतका लागि यो रणनीतिक सुरक्षा कवच हो। त्यसैले भरात अहिले त्यो करिडोरलाई सुविधासम्पन्न बनाउन र भुमिगत रेल निर्माणको सौ आकस्मिक रुपमा सैन्य गतिविधि गर्न भन्दै सडकमै प्लेन ल्याण्ड गर्ने सुविधा थपेकोछ । गत हप्ता भारतीय प्रधानमन्त्रि नरेन्द्र मोदीले सैनिक प्लेन नै रोडमा अबतरण गरेर त्यसको रणनीतिक सन्दैश दिएका छन ।
यो परिवर्तनले एउटा व्यापक यथार्थ झल्काउँछ—दक्षिण एसियामा सम्पर्क कनेक्टिभिटी र कूटनीति अलग–अलग होइनन्। पूर्वाधारसम्बन्धी निर्णयहरू भूराजनीतिक सन्देशका लागि पर्याप्त छन । सडक र रेलले सामान मात्र होइन, प्रभाव पनि बोक्छन्। यसैबीच, सिलिगुडी स्वयं एक व्यस्त व्यापारिक केन्द्रको रूपमा विकसित भएको छ—चिया बगान, हिमाली पर्यटन, सीमापार व्यापार र बहुसांस्कृतिक समुदायलाई जोड्ने प्रवेशद्वारका रूपमा। जुन भू–भागलाई पहिले मुख्यतः जोखिमका रूपमा हेरिन्थ्यो, आज त्यो क्रमशः विकासको केन्द्र बन्दै गएको छ। यस अर्थमा विकास नै स्थायित्वको आधार बन्न सक्छ।
तर भूगोललाई फेरबदल गर्न सकिँदैन। करिडोर सधैं साँघुरो नै रहनेछ। बाढी र पहिरो जस्ता जलवायु जोखिमले थप संवेदनशीलता थप्छन्। साथै, तीव्र हुँदै गएको अमेरिका–चीन प्रतिस्पर्धा र परिवर्तनशील इन्डो–प्यासिफिक रणनीतिले क्षेत्रीय सन्तुलनलाई थप जटिल बनाएको छ। अन्ततः ‘चिकेन नेक’ दक्षिण एसियाको एउटा विरोधाभासको प्रतीक हो—विशाल जनसंख्या र उदीयमान आर्थिक महत्वाकांक्षा, तर नाजुक भूगोलले बाँधिएको वास्तविकता। यसले नीति निर्माताहरूलाई सम्झाउँछ कि दीर्घकालीन स्थायित्व केवल सैन्य तयारीबाट होइन, क्षेत्रीय सहकार्यबाट पनि निर्माण हुन्छ।
नेपाल र अन्य हिमाली छिमेकीहरूका लागि सन्देश स्पष्ट छ। पूर्वी भारतको स्थिरता अरू कसैको मात्र सरोकार होइन । यो साझा हित हो। सीमापार सम्पर्क सुदृढ गर्नु, व्यापार मार्ग विविधीकरण गर्नु र कूटनीतिक सन्तुलन प्रवर्द्धन गर्नु सामूहिक जिम्मेवारी हो। नक्सामा सिलिगुडी करिडोर झिनो धागो जस्तो देखिन सक्छ। तर वास्तविकतामा यसले भारतको पूर्वोत्तरको संरचना जोडेर राखेको छ र व्यापक हिमाली क्षेत्रको रणनीतिक सन्तुलन निर्धारण गर्छ। भूराजनीतिमा, कहिलेकाहीँ सबैभन्दा साँघुरा स्थानहरूले सबैभन्दा गहिरा परिणाम ल्याउँछन्। भातीय पक्षले सदैव छिमेकीलाई अनावश्यक दुख दिएर भन्दा सहकार्यको राणनीतिको आधारमा आफ्नो कुटनीतिक सम्बन्ध स्थापित गर्न सकेमात्रै त्यो साँघुरो घाँटी जोगिएर रहन सक्दछ अन्यथा भुराजनीतिक हिसावले त्यसबाट भारत सधै चनाखो बन्नुपर्ने हुन्छ ।
