तस्बिरमा देखिएजस्तै कहिलेकाही हामी लोग्ने स्वास्नीबीचमा उज्यालोपन, मधुरमुस्कान, प्रफुल्ल अनुहार र ओठमा मुस्कान बाहिरबाट हेर्दा पूर्ण लाग्ने यो दृश्यभित्र पनि कहिलेकाहीँ एउटा नदेखिने जाडो पस्छ। त्यो जाडोले सम्बन्धको फूललाई बिस्तारै कक्रक्क पार्छ। माया छ, सँगै बसिन्छ, तर मनभित्र हिउँ जम्छ।

किन?

१. संवादको मृत्यु, अनुमानको जन्म
मनोविज्ञानले भन्छ— सम्बन्धको सबैभन्दा ठूलो पोषण “सक्रिय श्रवण” हो। विवाहको पहिलो वर्ष हामी दिनको २ घण्टा कुरा गर्छौं। १० वर्षपछि त्यो समय ७ मिनेटमा झर्छ। कुरा गर्न छाडेपछि हामी बोल्दैनौं, “सुन्छौं” मात्रै— सामाजिक सञ्जाल, आफन्त, छिमेकी। सुनेका कुराबाट आफ्नै मान्छेबारे धारणा बनाउँछौं।
अनुमान तथ्य होइन। तर, जब श्रीमान सोच्न थाल्छ— “ऊ आज चुप छ, पक्कै माइतीमा कसैले केही भन्यो।” र श्रीमती सोच्न थाल्छिन्— “ऊ मोबाइलमा व्यस्त छ, पक्कै कोही छ।” यी दुई अनुमानबीचको खाली ठाउँमा मौनताको पर्खाल उठ्छ। त्यही पर्खालले घाम छेक्छ, र फूल कक्रिन्छ।

२. भूमिकाको भारले थिचिएको ‘मान्छे’
समाजले लोग्नेलाई “प्रदायक”, स्वास्नीलाई “पालक” को ट्याग भिराइदिन्छ। श्रीमान कमाएर थाक्छ, श्रीमती घर–बच्चा सम्हालेर थाक्छिन्। साँझमा दुई थाकेका मान्छे भेट हुन्छन्। दुवैलाई काँध चाहिन्छ, तर दुवै काँध खोज्ने भइसकेका हुन्छन्— दिने कोही हुँदैन।
हामी “श्रीमान” र “श्रीमती” को भूमिकामा यति हराउँछौं कि भित्रको केटाकेटी, प्रेमी–प्रेमिका मारिन्छ। फूललाई पानी मात्रै होइन, घाम पनि चाहिन्छ। जिम्मेवारी पानी हो, आत्मीयता घाम। पानी मात्रै परेर, घाम नलागे फूल कुहिन्छ।

३. तुलनाको विष
“फलानाको श्रीमानले त दुबईबाट आइफोन पठाइदियो।” “फलानाकी श्रीमतीले त जिम गएर स्लिम भइस्।”
तुलना सम्बन्धको दीमक हो। यसले विस्तारै–विस्तारै “मैले रोजेको मान्छे अपुरो छ” भन्ने भावना जन्माउँछ। अनुसन्धान भन्छ— आफ्नो पार्टनरलाई अरूसँग तुलना गर्ने जोडीमा असन्तुष्टि ३ गुणा बढी हुन्छ।
हामी बिर्सन्छौं— इन्स्टाग्रामको १ मिनेटको रिल्स पछाडि २३ घण्टा ५९ मिनेटको यथार्थ हुन्छ। हामी आफ्नो ‘पूरा फिल्म’ लाई अरूको ‘हाइलाइट’ सँग दाँज्छौं, र हार्छौं।

४. माफीको अर्थशास्त्र
अहंकारले हामीलाई सिकाउँछ— “पहिला झुक्ने हार्छ।” तर सम्बन्धमा गणित उल्टो हुन्छ। पहिला झुक्नेले नै जित्छ।
डा. जोन गटम्यानको ४० वर्ष लामो अध्ययनले भन्छ— दाम्पत्य टिक्ने ६ वटा सूत्रमध्ये एउटा हो “मरम्मतको प्रयास”। झगडा पछि जसले पहिला कुरा मिलाउन खोज्छ, त्यो जोडी ८६% टिकाउ हुन्छ।
“सरी” एउटा शब्द होइन, त्यो त “तिमी मेरो अहंकारभन्दा प्यारो छौ” भन्ने कबुलियत हो। यो कबुलियत नभएको घरमा फूल हैन, काँडा उम्रन्छ।

५. डिजिटल तेस्रो व्यक्ति
पहिले सासू–बुहारी, नन्द–भाउजू सम्बन्ध बिगार्ने पात्र थिए। अहिले त्यो ठाउँ मोबाइलले लिएको छ। ओछ्यानमा दुई शरीर हुन्छन्, तर दुई आत्मा दुई स्क्रिनमा हुन्छन्।
हामी पार्टनरको आँखामा भन्दा रिल्समा बढी हेर्छौं। “गुड नाइट” मेसेजमा लेख्छौं, तर सँगै सुतेको मान्छेलाई बोल्दैनौं। प्रविधिले दूरी घटायो भन्ने भ्रममा हामी सबैभन्दा नजिकको मान्छेसँग टाढा भइसक्यौं।
अब के गर्ने? फूल फेरि फुलाउने ४ सूत्र
१. दिनको २० मिनेट ‘डिजिटल फास्टिङ’
खाना खाँदा, सुत्नुअघि— फोन स्विच अफ। एकअर्काको आँखामा हेरेर दिनभरि के भयो सोधौं। समाधान नदिऊँ, केवल सुनौं। सुनिनु नै उपचार हो।

२. ‘प्रशंसा बैंक’ खोलौं
गुनासोको खाता त सबैसँग हुन्छ। अब प्रशंसाको खाता खोलौं। “आज तिमीले बनाएको दाल मीठो थियो” भन्ने एउटा वाक्यले दिनभरको थकान मेट्छ। मनोविज्ञान भन्छ— १ गुनासो बराबर ५ प्रशंसा चाहिन्छ सम्बन्ध बचाउन।

३. ‘हामी समय’ छुट्याऔं
महिनाको एकपटक मात्र सही, बच्चा–परिवार–काम सबै बिर्सेर दुईजना मात्रै डेटमा जाऔं। पुरानो गल्ली, पहिलो भेटको चिया पसल। ठाउँले याद फर्काउँछ, यादले माया फर्काउँछ।

४. ‘म’ बाट ‘हामी’ मा सरौं
झगडा पर्दा सोधौं— “मैले जितें भने हामीले के पाउँछौं?” उत्तर सधैं आउँछ— “केही पनि।” सम्बन्ध जित–हारको खेल होइन, सँगै हिँड्ने यात्रा हो।

फूल कक्रिनुको कारण पानी नपुगेर होइन, हेरचाह नपुगेर हो। माया भएर मात्रै पुग्दैन, माया ‘देखाउन’ जान्नुपर्छ। देखाउने तरिका ठूलो हुनुपर्दैन— तातो चिया, टाउको मुसार्दा, “आज तिमीलाई कस्तो छ?” भन्ने सानो वाक्य काफी छ।

किनभने बुढेसकालमा हामी बैंक ब्यालेन्स गन्दैनौं, सँगै बसेर गनेका ताराहरू गन्छौं। त्यो आकाशमा तारा थप्ने काम आजैबाट सुरु गरौं। नत्र भोलि आँगन उस्तै हुन्छ, बत्ती उस्तै हुन्छ, मान्छे उस्तै हुन्छ— तर मनको मौसम फेरिइसकेको हुनेछ।

र याद राखौं— शीत युद्धको सबैभन्दा ठूलो क्षति हुन्छ, युद्ध सकिँदा विजेता नै नहुनु।

लेखक: उत्तम निरौला from facebook/content