सन् २०२७ मा संयुक्त राष्ट्रसंघले नयाँ महासचिवको चयन गर्नेछ । नयाँ महासचिवको जिम्मेवारी सम्हाल्ने नयाँ नेतृत्वसामु कमजोर हुँदै गएको बहुपक्षीयता, बढ्दो भूराजनीतिक तनाव र संस्थागत विश्वास पुनर्निर्माण गर्ने चुनौती रहने भएको छ। एन्टोनियो गुटेरेसलाई प्रतिस्थापन गर्न सात जना उम्मेदवार प्रतिस्पर्धामा रहेको र सुरक्षा परिषद्को तेस्रो अनौपचारिक मतदानपछि प्रतिस्पर्धा केही सीमित बन्दै गएको उल्लेख गरिएको छ।
क्षेत्रीय पालोको परम्परा कायम रहेमा आगामी महासचिव ल्याटिन अमेरिका वा क्यारिबियन क्षेत्रबाट आउने सम्भावना छ। कोस्टारिकाकी रेबेका ग्रिन्स्पान र गुयानाकी क्यारोलिन रोड्रिगेस बिर्केट प्रमुख दाबेदारका रूपमा उल्लेख गरिएका छन्। यद्यपि स्पष्ट अग्रणी उम्मेदवार नदेखिएकाले अन्तिम चरणमा नयाँ उम्मेदवार आउन सक्ने सम्भावना पनि रहेको छ।
आगामी महासचिवले पदभार सम्हालेपछि पहिलो १०० दिनलाई संगठनको दिशा स्पष्ट पार्ने महत्वपूर्ण अवसरका रूपमा प्रयोग गर्नुपर्ने सुझाव दिइएको छ। विद्यमान कार्यक्रम थप विस्तार गर्नुभन्दा दिगो विकास लक्ष्य र जलवायु सम्झौताजस्ता अजेन्डाको कार्यान्वयनमा जोड, निर्णय प्रक्रियामा पारदर्शिता, सदस्य राष्ट्रसँग समन्वय तथा वित्तीय स्रोत र शासन व्यवस्थाबीच उचित तालमेललाई प्राथमिकता दिनुपर्ने उल्लेख छ।
करिब १ लाख २० हजार कर्मचारी रहेको संयुक्त राष्ट्रसंघमा कमजोर मनोबल र सीमित बजेटका बीच नयाँ नेतृत्वले संगठनभित्र विश्वास र उद्देश्यको भावना पुनर्निर्माण गर्नुपर्ने चुनौती पनि रहेको छ। यसका लागि स्पष्ट प्राथमिकता, सक्षम नेतृत्व टोली र जवाफदेहिताका प्रभावकारी संयन्त्र आवश्यक हुने बताइएको छ।
नयाँ महासचिवले अधुरो रहेको ‘यूएन ८० पहल’लाई समेत अघि बढाउनुपर्नेछ। यस पहलअन्तर्गत संयुक्त राष्ट्रसंघको कार्यक्षमता, म्यान्डेट र संगठनात्मक संरचनाको समीक्षा भइरहेको छ। नयाँ नेतृत्वले कुन सुधारलाई निरन्तरता दिने, कुनलाई परिमार्जन गर्ने र कुन कार्यक्रम हटाउने भन्नेबारे प्रारम्भिक चरणमै निर्णय लिनुपर्ने देखिन्छ।
त्यस्तै, संयुक्त राष्ट्रसंघको वित्तीय निर्भरता घटाउने, दिगो वित्तीय मोडल विकास गर्ने, शान्ति पुनर्स्थापना, कमजोर समुदायको संरक्षण, जलवायु परिवर्तन र कृत्रिम बुद्धिमत्ताको नियमनलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने चुनौती पनि नयाँ महासचिवसामु रहनेछ। बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्थामा संयुक्त राष्ट्रसंघको भूमिका पुनर्परिभाषित गर्नुपर्ने आवश्यकता बढ्दै गएको अवस्थामा आगामी महासचिवले संगठनको सार्वभौमिक वैधता, मध्यस्थता क्षमता र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यप्रतिको विश्वास पुनर्निर्माणमा विशेष ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ। पहिलो १०० दिनमा सुधारप्रतिको स्पष्ट प्रतिबद्धता र प्रभावकारी व्यवस्थापन प्रदर्शन गर्न सके त्यसले संयुक्त राष्ट्रसंघको दीर्घकालीन पुनर्संरचनाका लागि आधार तयार गर्न सक्ने अपेक्षा गरिएको छ।
कसरी चुनिन्छन् राष्ट्रसंघका महासचिव ?
संयुक्त राष्ट्रसंघका महासचिव विश्वभरका नागरिकले प्रत्यक्ष मतदानबाट चुनिने पद होइन। संयुक्त राष्ट्रसंघको बडापत्रअनुसार सुरक्षा परिषद्को सिफारिसमा महासभाले महासचिव नियुक्त गर्छ। महासचिव चयन प्रक्रिया सदस्य राष्ट्रहरूले उम्मेदवार प्रस्ताव गरेसँगै अघि बढ्छ। उम्मेदवारहरूले आफ्नो दृष्टिकोण, प्राथमिकता र नेतृत्व योजनासहित महासचिव पदका लागि प्रतिस्पर्धा गर्छन्। पछिल्लो प्रक्रियामा उम्मेदवारहरूलाई महासभासमक्ष सार्वजनिक संवादमा सहभागी गराउने अभ्याससमेत हुँदै आएको छ।
त्यसपछि संयुक्त राष्ट्रसंघको १५ सदस्यीय सुरक्षा परिषद्ले उम्मेदवारहरूबारे छलफल गर्छ। परिषद्ले औपचारिक मतदानअघि अनौपचारिक ‘स्ट्र पोल’मार्फत उम्मेदवारहरूको समर्थनको अवस्था परीक्षण गर्ने गर्छ। यसबाट कुन उम्मेदवारप्रति सदस्य राष्ट्रहरूको समर्थन बढी छ भन्ने क्रमशः स्पष्ट हुँदै जान्छ।
महासचिव चयनमा सुरक्षा परिषद्का पाँच स्थायी सदस्य—अमेरिका, चीन, रुस, बेलायत र फ्रान्स—को भूमिका विशेष महत्वपूर्ण हुन्छ। यीमध्ये कुनै एक स्थायी सदस्यले उम्मेदवारको सिफारिसमा भिटो प्रयोग गरेमा उक्त उम्मेदवारलाई महासचिवका रूपमा अघि बढाउन सकिँदैन।
सुरक्षा परिषद्मा आवश्यक सहमति बनेपछि परिषद्ले एक उम्मेदवारलाई महासभासमक्ष महासचिवका लागि सिफारिस गर्छ। त्यसपछि १९३ सदस्यीय महासभाले उक्त उम्मेदवारलाई औपचारिक रूपमा नियुक्त गर्छ। महासचिवको सामान्य कार्यकाल पाँच वर्षको हुन्छ र पुनः नियुक्त हुन सक्ने व्यवस्था छ। हालसम्मका महासचिवहरूले अधिकतम दुई कार्यकाल सम्हालेका छन्।
हाल संयुक्त राष्ट्रसंघमा एन्टोनियो गुटेरेसको उत्तराधिकारी चयन गर्ने प्रक्रिया अघि बढिरहेको छ। गुटेरेसको कार्यकाल समाप्त भएपछि सन् २०२७ मा नयाँ महासचिवले जिम्मेवारी सम्हाल्नेछन्। यसपटकको चयन प्रक्रियामा उम्मेदवारहरूले महासभाका सदस्य राष्ट्रहरूसँग सार्वजनिक संवाद गर्दै आफ्ना प्राथमिकता र नेतृत्वको दृष्टिकोण प्रस्तुत गरेका छन्। सुरक्षा परिषद्ले पनि उम्मेदवारहरूबारे अनौपचारिक छलफल र मतदान प्रक्रिया अघि बढाइरहेको छ।
क्षेत्रीय पालोको परम्परालाई आधार मान्दा आगामी महासचिव ल्याटिन अमेरिका वा क्यारिबियन क्षेत्रबाट आउने अपेक्षा गरिएको छ। तर अन्तिम निर्णय सुरक्षा परिषद्मा बन्ने सहमति र त्यसपछि महासभाबाट हुने नियुक्तिमा निर्भर हुनेछ।
यसरी हेर्दा संयुक्त राष्ट्रसंघका महासचिवलाई महासभाले नियुक्त गरे पनि उम्मेदवार छनोटमा सुरक्षा परिषद्को भूमिका निर्णायक हुन्छ। विशेषगरी सुरक्षा परिषद्का पाँच स्थायी सदस्यबीच सहमति जुट्नु महासचिव चयनको सबैभन्दा महत्वपूर्ण चरण मानिन्छ।
