नेपालको पासपोर्ट सूचकांक अंकमा सामान्य सुधार देखिएको छ। गतहप्ता सार्वजनिक गरिएको हेन्ली पासपोर्ट ईन्डेक्सको पछिल्लो वरीयतामा नेपाल ९५औँ स्थानमा पुगेको छ। गत वर्ष नेपाल १०१औँ र २०२४ मा १०३औँ स्थानमा थियो, जसले क्रमशः सुधारको प्रवृत्ति देखिएको छ । यस सूचकांकअनुसार, पासपोर्टधारकले पूर्व–भिसा बिना कति गन्तव्यमा यात्रा गर्न सक्छन् भन्ने आधारमा मूल्याङ्कन गरिन्छ। हाल नेपाली पासपोर्टले करिब ३५ वटा गन्तव्यमा भिसा–मुक्त वा आगमनमा भिसा भिष अन अराईभल सुविधा प्रदान गर्छ।
दक्षिण एसियामा माल्दिभ्सको पासपोर्ट सबैभन्दा शक्तिशाली मानिएको छ। त्यसपछि भारत, भुटान र बंगलादेश छन्। नेपाल पाकिस्तान र अफगानिस्तानभन्दा अगाडि रहे पनि अन्य केही क्षेत्रीय देशहरूभन्दा केही पछि छ। विश्वस्तरमा सिंगापुरले १९५ गन्तव्यमा भिसा–मुक्त पहुँचसहित सबैभन्दा शक्तिशाली पासपोर्टको स्थान कायम राखेको छ। जापान दोस्रो स्थानमा छ भने दक्षिण कोरिया, फ्रान्स, जर्मनी, इटाली, स्पेन र फिनल्यान्ड उच्च स्थानमा रहेका देशहरूमा पर्छन्।
हेन्ली ईन्डेक्स लाई विश्वव्यापी आवागमनको सबैभन्दा आधिकारिक सूचकहरूमध्ये एक मानिन्छ। यो सूचकांक अन्तर्राष्ट्रिय हवाई यातायात संघको विशेष तथ्यांकमा आधारित छ र ग्लोवल मोविलीटिको अनुसन्धानले थप पूरक गरेको छ। आवागमन तथ्यांकसँगै विश्व बैंकको जीडीपी जस्ता आर्थिक सूचकहरू समेटेर पासपोर्टको शक्ति र आर्थिक सामर्थ्यबीचको सम्बन्ध पनि देखाइन्छ।
सुधार सकारात्मक संकेत भए पनि नेपालको पासपोर्ट अझै विश्वस्तरमा तल्लो श्रेणीमै रहेको छ, जसले यात्रा स्वतन्त्रतामा अझै चुनौती रहेको देखाउँछ। विश्लेषकहरूका अनुसार निरन्तर कूटनीतिक सक्रियता, सुदृढ द्विपक्षीय सम्झौता र आर्थिक वृद्धिले आगामी वर्षहरूमा यात्रा स्वतन्त्रता सुधार्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नेछ।
यसैगरी, पछिल्लो ईन्डेक्स नेपाल विश्वस्तरमा १२१औँ स्थानमा छ। यो सूचकांकले पासपोर्टको आवागमन क्षमता र आर्थिक सामर्थ्यलाई संयुक्त रूपमा मूल्याङ्कन गर्छ। उक्त सूचकांकअनुसार, नेपाली पासपोर्टले करिब ३५ गन्तव्यमा पहुँच दिन्छ, जुन विश्वका करिब १५ प्रतिशत गन्तव्य बराबर हो।
नेपालको हिस्सा विश्वको कुल जीडीपीको ०।०३९ प्रतिशत छ भने अंक ६ दशमलव ०३ प्रतिशत रहेको छ, जसले नेपालीहरूले भिसा बिना पहुँच पाउन सक्ने विश्व अर्थतन्त्रको हिस्सा जनाउँछ। दक्षिण एसियामा पासपोर्ट शक्तिमा ठूलो अन्तर देखिन्छ। माल्दिभ्स ६६औँ, भुटान १११औँ, भारत ११५औँ र नेपाल १२१औँ स्थानमा छन्। त्यस्तै, श्रीलंका १७२औँ, पाकिस्तान १७५औँ, बंगलादेश १७७औँ र अफगानिस्तान १७८औँ स्थानमा छन्।
यो तथ्यांकले नेपाल र क्षेत्रकै सबैभन्दा शक्तिशाली पासपोर्ट माल्दिभ्सबीचको अन्तर देखाउँछ, तर नेपाल अझै केही दक्षिण एसियाली देशहरूभन्दा अगाडि रहेको पनि स्पष्ट गर्छ। सो ईन्डेक्सले परम्परागत आवागमन वरीयताभन्दा फरक रूपमा आर्थिक तौललाई समेत समेट्छ। नतिजाले आर्थिक आकार र यात्रा स्वतन्त्रताबीच बलियो सम्बन्ध देखाउँदै दीर्घकालीन रूपमा नेपालको वैश्विक आवागमन क्षमता सुधार्न निरन्तर आर्थिक वृद्धि र विस्तारित कूटनीतिक सम्बन्ध आवश्यक रहने संकेत गर्छ।
