नेपाल अनेकौँ जातजाति, भाषा, संस्कार र संस्कृतिले बनेको देश हो। यही विविधताभित्र सुदूरपश्चिमको मौलिक पहिचान बोकेको महत्वपूर्ण पर्व हो—गौरा पर्व। धार्मिक आस्था, पारिवारिक सुख–शान्ति, सामाजिक सद्भाव र सांस्कृतिक एकताको सन्देश बोकेको गौरा पर्व आज सुदूरपश्चिममा मात्र सीमित छैन। नेपालका विभिन्न भूभाग हुँदै विदेशमा रहेका नेपाली समुदायसम्म पनि यसको विस्तार भइरहेको छ।
गौरा पर्व विशेषगरी डोटी, डडेल्धुरा, बैतडी र दार्चुला क्षेत्रमा पुरानो र व्यापक परम्पराका रूपमा स्थापित छ। त्यसबाहेक बझाङ, बाजुरा, अछाम, कैलाली र कञ्चनपुरलगायतका जिल्लामा पनि विभिन्न समुदायले यो पर्व मनाउँदै आएका छन्। पछिल्लो समय बसाइँसराइसँगै काठमाडौंलगायत देशका अन्य शहरमा पनि गौरा मनाउने क्रम बढेको छ। यसको सांस्कृतिक प्रभाव नेपालको सीमापारि भारतको उत्तराखण्ड क्षेत्र, विशेषगरी कुमाउँ र गढवाल आसपास पनि देखिन्छ। त्यहाँ गौरा वा ‘सातौँ–आठौँ’ जस्ता स्थानीय नाम र परम्परासहित यससँग मिल्दोजुल्दो पर्व मनाइन्छ।
गौरा पर्वको उत्पत्ति कहिले भयो?
गौरा पर्वको उत्पत्तिको ठ्याक्कै वर्ष वा ऐतिहासिक सुरुआत भएको मिति प्रमाणित गर्ने लिखित दस्तावेज उपलब्ध छैन। त्यसैले ‘यही सालदेखि गौरा सुरु भयो’ भनेर निश्चित रूपमा भन्नुभन्दा यसलाई प्राचीनकालदेखि पुस्तौँपुस्तासम्म हस्तान्तरण हुँदै आएको धार्मिक–लोकसांस्कृतिक परम्पराका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुन्छ। उपलब्ध सांस्कृतिक अध्ययन तथा स्थानीय परम्पराले सुदूरपश्चिम र वर्तमान उत्तराखण्ड आसपासको प्राचीन हिमाली भूभागमा यो परम्परा निकै पुरानो रहेको संकेत गर्छ।
यसको धार्मिक आधार भने हिन्दू परम्परामा रहेको गौरी अर्थात् पार्वती र महेश्वर अर्थात् भगवान् शिवसँग जोडिन्छ। पौराणिक विश्वासअनुसार पार्वतीले भगवान् शिवलाई पति रूपमा प्राप्त गर्न कठोर तपस्या र आराधना गरेकी थिइन्। गौरा पर्वमा यही शिव–पार्वतीको सम्बन्ध, उनीहरूको विवाह र दाम्पत्य जीवनको आदर्शलाई सम्झना गर्ने धार्मिक मान्यता रहेको पाइन्छ।
गौरा माताको धार्मिक महत्व
‘गौरा’ नाम नै गौरी अर्थात् पार्वतीको स्थानीय रूपसँग सम्बन्धित छ। हिन्दू धर्ममा पार्वतीलाई शक्ति, प्रेम, समर्पण र पारिवारिक मंगलकी देवीका रूपमा श्रद्धा गरिन्छ। त्यसैले गौरा पर्वमा महिलाहरूले गौरा माताको पूजा गर्दै परिवारको सुख, शान्ति, स्वास्थ्य, समृद्धि र दाम्पत्य जीवनको मंगलको कामना गर्ने परम्परा छ।
विशेषगरी विवाहित महिलाका लागि गौरा पर्वको धार्मिक महत्व अझ गहिरो छ। व्रत तथा पूजामार्फत परिवार र श्रीमान्को दीर्घायु तथा घरपरिवारको कल्याणको कामना गर्ने विश्वास रहिआएको छ। यस अवसरमा महिलाले दुबोको धागो अर्थात् दुबधागो धारण गर्ने परम्परा पनि छ, जसलाई धार्मिक तथा सांस्कृतिक रूपमा पवित्र मानिन्छ।
विरुडा : पर्वको महत्वपूर्ण धार्मिक संस्कार
गौरा पर्वको सुरुआतसँग जोडिएको महत्वपूर्ण संस्कार हो—विरुडा भिजाउने। परम्पराअनुसार पाँच प्रकारका अन्न तथा गेडागुडी मिसाएर विरुडा तयार गरिन्छ। विभिन्न स्थानमा प्रयोग हुने सामग्रीमा केही फरक भए पनि मास, केराउ, गहत, गहुँ र गुरुसजस्ता अन्न तथा गेडागुडी प्रयोग गर्ने चलन छ। भाद्र महिनाको पञ्चमीका दिन विरुडा भिजाएर पर्वको सुरुआत गरिन्छ र त्यसलाई गौरा मातालाई चढाएर प्रसादका रूपमा ग्रहण गरिन्छ।
गौरा पर्वका क्रममा गौरा स्थापना, पूजा, व्रत तथा विभिन्न धार्मिक विधि सम्पन्न गरिन्छन्। गौराष्टमी अर्थात् अष्टमीका दिन गौरा माताको विशेष पूजा गरिन्छ। स्थानअनुसार विधि र परम्परामा केही भिन्नता भए पनि मूल धार्मिक भावना भने गौरा–महेश्वरप्रतिको श्रद्धा र परिवार तथा समाजको कल्याणको कामनामा केन्द्रित हुन्छ।
धर्मसँगै सामाजिक एकताको पर्व
गौरा केवल पूजा र व्रतमा सीमित पर्व होइन। यसको सबैभन्दा सुन्दर पक्ष सामाजिक एकता र आत्मीयता हो। गाउँघरमा टाढाटाढाबाट आफन्त, साथीभाइ र समुदायका मानिसहरू एकै ठाउँमा जम्मा हुन्छन्। दुःख–सुख साट्छन्, भेटघाट गर्छन् र आपसी सम्बन्धलाई अझ बलियो बनाउँछन्।
गौरा पर्वसँग जोडिएको देउडा यसको जीवन्त सांस्कृतिक पक्ष हो। देउडाका माध्यमबाट स्थानीय भाषा, लोकसाहित्य, इतिहास, प्रेम, दुःख–सुख र समाजका विभिन्न विषय अभिव्यक्त हुन्छन्। चैत, धमारी, अठवालीलगायतका मौलिक सांस्कृतिक प्रस्तुति पनि गौरा पर्वका अभिन्न अंग हुन्। यसले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो भाषा, लोकभाका र पुर्खाको संस्कृतिसँग जोड्ने काम गरेको छ।
विदेशमा फैलिँदै गौरा
समयसँगै नेपालीहरू अध्ययन, रोजगारी र विभिन्न अवसरका लागि विश्वका अनेकौँ देशमा पुगेका छन्। उनीहरू जहाँ पुगे, आफ्नो भाषा, धर्म, संस्कृति र परम्परालाई पनि साथमा लिएर गए। त्यसैको एउटा उदाहरण हो विदेशमा बढ्दै गएको गौरा पर्व।
आज अमेरिका, अस्ट्रेलिया, जापानलगायत विभिन्न देशमा नेपाली समुदायले सामूहिक रूपमा गौरा पर्व मनाउने गरेका छन्। विदेशमा मनाइने गौरा नेपाली पहिचानलाई जीवित राख्ने माध्यम मात्र होइन, नयाँ पुस्तालाई आफ्नो पुर्खाको संस्कृति चिनाउने अवसरसमेत बनेको छ।
अमेरिकाको विस्कन्सिनमा पनि नेपाली समुदायले गौरा पर्वलाई सामूहिक रूपमा मनाउने अभ्यासलाई निरन्तरता दिइरहेका छन्। गौरा माताको पूजा, नेपालीहरूको भेटघाट, आपसी शुभकामना तथा सम्मान आदानप्रदान, सांस्कृतिक कार्यक्रम र देउडा नाचजस्ता गतिविधिले प्रवासमा पनि आफ्नो मौलिक संस्कृतिको अनुभूति गराउने वातावरण सिर्जना गर्छन्। जन्मभूमिबाट टाढा रहे पनि आफ्नो धर्म, संस्कार र संस्कृति सम्झेर सामूहिक रूपमा पर्व मनाउनु प्रवासी नेपालीहरूको सांस्कृतिक निरन्तरताको महत्वपूर्ण उदाहरण हो।
अन्ततः गौरा पर्व एउटा धार्मिक पर्व मात्र होइन; यो सुदूरपश्चिमको इतिहास, लोकसंस्कृति, पारिवारिक आस्था, सामाजिक सद्भाव र नेपाली पहिचानको प्रतीक हो। यसको उत्पत्तिको ठ्याक्कै वर्ष निर्धारण गर्न नसकिए पनि पुस्तौँदेखि चलिआएको यसको परम्पराले यसको गहिरो सांस्कृतिक जरा देखाउँछ। समय र स्थानअनुसार विधि परिवर्तन हुँदै गए पनि गौरा माताप्रतिको श्रद्धा, शिव–पार्वतीप्रतिको धार्मिक विश्वास, परिवारको मंगलकामना र समुदायबीचको आत्मीयता यसको मूल भावनाका रूपमा आज पनि जीवित छन्।
आज सुदूरपश्चिमका गाउँदेखि अमेरिकाको विस्कन्सिनसम्म गौरा मनाइनु केवल एउटा पर्वको विस्तार होइन—यो नेपाली संस्कृति सीमाना पार गरेर पनि जीवित, गतिशील र पुस्तौँसम्म हस्तान्तरण हुँदैछ भन्ने प्रमाण हो। आफ्नो माटोबाट टाढा पुगेका नेपालीहरूले गौरा पर्वमार्फत आफ्नो जरा सम्झिरहेका छन्, नयाँ पुस्तालाई आफ्नो पहिचान सिकाइरहेका छन् र संसारको जुनसुकै कुनामा रहे पनि नेपाली संस्कृतिको दीप प्रज्वलित राखिरहेका छन्।
लेखक परिचय
शंकर भण्डारी राजनीतिक शास्त्रका विद्यार्थी हुनुहुन्छ र हाल अमेरिकामा बस्दै आउनुभएको छ। उहाँका विभिन्न लेख, रचना तथा कविताहरू विभिन्न माध्यमबाट प्रकाशित हुँदै आएका छन्।
