किरण मनराल
हामी गत वर्ष सिङ्गापुरको एउटा होटलबाट चेक-आउट गर्दै थियौँ। हाम्रो सामानहरू होटलका कर्मचारी (कन्सियर्ज) सँग तल राखिएका थिए र हामी एयरपोर्ट जाने गाडीको पर्खाइमा थियौँ। सामान्यतया हामी लबीमै पर्खिने थियौँ, तर त्यो पूरै भरिएको थियो। भर्खरै भारत (देश) बाट ओर्लिएका भारतीय यात्रीहरूको एउटा समूह लबीका सोफाहरूमा यसरी फैलिएका थिए र आफ्ना खाजाहरू निकाल्न ब्यागहरू खोल्दै थिए; कोही-कोही भने कोठाहरू तयार नहुन्जेलसम्मका लागि थोरै निदाइरहेका थिए। खुट्टाहरू सोफामाथि थिए। लबीका सोफाहरूमा।
झन् नराम्रो कुरा त के भने, जसलाई हेरेर अरू लाजले पानी-पानी भइरहेका हुन्थे, उनीहरू आफैँलाई भने अलिकति पनि लाज लागेको हुँदैनथ्यो। उनीहरूको यस्तो व्यवहारका कारण उनीहरूको तर्फबाट लाज मान्ने जिम्मा हामीले पाएझैँ हुन्थ्यो।
सामाजिक सञ्जालमा भाइरल भइरहेको एउटा भिडियोले मलाई सिङ्गापुरको त्यो होटलको लबीमा महसुस गरेकै कुरा फेरि सम्झाइदियो। भियतनामको एउटा विमानस्थलको पीच (टारम्याक) मा भारतीय वयस्कहरूको समूह ‘गरबा’ नृत्य गरिरहेका थिए। किनभने, उनीहरूका लागि सायद उपलब्ध हरेक सार्वजनिक ठाउँ अब ‘मेन क्यारेक्टर सिन्ड्रोम: देसी एडिसन’ (म नै संसारको मुख्य पात्र हुँ भन्ने भ्रमको देसी संस्करण) देखाउने मञ्च बनेको छ।
यो कुनै रमाइलो सांस्कृतिक उत्सव होइन। यस्तो वाहियात र अर्थहीन नाटक बन्द गर्नुहोस्। हामी भारतमा पर्याप्त गरबा खेल्छौँ। मैले गोवाको बागा बीचका स-साना पसल (श्याक्स) हरूमा समेत गरबाले ओगटेको देखेकी छु। हामीलाई त्यसमा कुनै आपत्ति छैन, यद्यपि बागा यस्तो ठाउँ होइन जहाँ तपाईँले कसैले जबरजस्ती गरबा देखाओस् भन्ने चाहनुहुन्छ। समस्या भारतीयहरू नाच्छन् भन्ने होइन। समस्या त यो हो कि हामी यो साधारण कुरा बुझ्न असमर्थ देखिन्छौँ कि (शेक्सपियरले जेसुकै भने पनि) यो पूरै संसार नवरात्रिको डाण्डिया खेल्ने मञ्च होइन।
यो कुनै औपनिवेशिक मानसिकताको अवशेष (कोलोनियल ह्याङ्गओभर) होइन, माफ गर्नुहोला। यो त आधारभूत नागरिक व्यवहार हो। विमानस्थलको पीच गरबा खेल्ने ठाउँ होइन।
अनि अरू कुराहरू पनि छन्। लाम (लाइन) मा पर्खिनु। एकअर्कासँग कुरा गर्न सार्वजनिक ठाउँहरूमा चिच्याएर नकराउनु। हरेक सार्वजनिक ठाउँलाई आफ्नो निजी बैठक कोठा (लिविङ रुम) नलगाउनु। फोहोर नफाल्नु। होटलका बार्दली (बाल्कोनी) हरूमा भित्री लुगाहरू नसुकाउनु।
यो त अत्यधिक लाजमर्दो (क्रिन्जम्याक्स) कुरा हो। ‘महान् भारतीय पर्यटक’ एउटा यस्तो प्रजाति हो जसले संसार आफ्नो व्यवहार स्वीकार गर्न तयार छ कि छैन भन्ने कुराको वास्ता नगरी आफूलाई संसारमाथि जबरजस्ती थोपर्छ। विदेश जाने भारतीय पर्यटकहरू प्रायः यस्तो व्यवहार गर्छन् मानौँ उनीहरूलाई कसैले पनि यो व्यवहार अस्विकार्य छ भनेर कहिल्यै भनेकै छैन। किनभने, भारतमा उनीहरूलाई कसैले टोकेकै हुँदैन।
उनीहरू (महिला र पुरुष दुवै) यो खराब व्यवहार गर्ने अधिकार वा अहङ्कार बोकेर त्यस्ता देशहरूमा पुग्छन् जुन देशहरू सभ्य, आदरणीय र सुव्यवस्थित छन्, र जहाँ मानिसहरू सडक पार गर्नुअघि ट्राफिक बत्तीको रङ परिवर्तन हुने पर्खाइमा बस्छन्।
थाइल्याण्डले भर्खरै भारतीय पर्यटकहरूलाई दिँदै आएको ६० दिने भिसा-मुक्त बसाइको सुविधा हटाएको छ। भारतीय पर्यटकहरूका बारेमा एउटा यस्तो नकारात्मक धारणा (स्टेरियोटाइप) बनेको छ जुन अहिले बलियो गरी स्थापित भइसकेको छ। यो कत्ति पनि राम्रो छवि होइन।
त्यहाँ ‘बिहानको ब्रेकफास्ट गर्ने भारतीय पर्यटक’ पनि हुन्छन्: जो आफ्नो नाइटसुट (प्याजामा) र होटलकै चप्पल लगाएर तल आउँछन्, खाना समात्न दिइएको चिम्टा (टङ्ग्स) प्रयोग गर्नुको सट्टा आफ्नै खाली हातले काउन्टरबाट खानेकुरा उठाउँछन्, र त्यहाँका कर्मचारीहरूसँग ठूलो स्वरमा अभद्र व्यवहार गर्छन्। त्यहाँ ‘तस्बिर मात्रै खिचिरहने पर्यटक’ हुन्छन् जसलाई बाटो थुनिएको वा ऐतिहासिक सम्पदाहरू कुल्चिएको कुनै वास्ता हुँदैन। त्यहाँ ‘फलफूल र फूल टिप्ने पर्यटक’ हुन्छन् जसले फल वा फूल टिप्नका लागि जुनसुकै कुरामा पनि चढ्न हिचकिचाउँदैनन्, चाहे त्यो बाटोमा बुद्धको मूर्ति नै किन नहोस्। अनि विमानभित्रका भारतीय पर्यटकहरूको समूह त छँदै छ।
हे भगवान्, ती विमानहरू!
विमान पूर्ण रूपमा नरोकिँदै सिटबाट जुरुक्क उठ्नु। ओभरहेड बिन (सामान राख्ने ठाउँ) तर्फ यसरी हतारिएर दौडिनु मानौँ अहिल्यै आफ्नो ड्युटी-फ्री टोब्लरोन चकलेट निकालिएन भने विमान नै विस्फोट हुनेछ। ठूलो स्वरमा गफगाफ गर्नु। सिटका अगाडिका टेबलहरू खोलेर बीचको गल्ली (आइसल) मै तास खेल्नु। हेडफोन नलगाई एक्सन फिल्महरू हेर्नु। खानेकुराका प्याकेटहरू खोलेर अगाडिदेखि पछाडिसम्म बाँड्नु, जसको कडा गन्ध कुनै रासायनिक युद्ध (केमिकल वारफेयर) जस्तै फैलिन्छ।
हामी शिष्टाचार वा सामाजिक नियमलाई संभ्रान्त वर्गको चटक (एलिटिस्ट) ठान्छौँ र ‘बिन्दास’ हुनुलाई गौरवमय मान्छौँ। साथै, यसमा सामाजिक सञ्जाललाई पनि दोष दिऔँ। हरेक यात्रा नाच्ने र भिडियो कन्टेन्ट बनाउने माध्यम बनेको छ। हरेक ऐतिहासिक सम्पदा ‘लुक एट मी एब्रोड’ (मलाई विदेशमा हेर) भन्ने भव्य प्रस्तुतिको वालपेपर मात्र बनेको छ।
यो दुःखद कुरा हो। हामी योभन्दा धेरै राम्रो हुन सक्छौँ। धेरै भारतीयहरू जिज्ञासु, विचारशील, सामाजिक रूपमा सचेत र भद्र यात्री हुन्। तर दुर्भाग्यवश, ठूलो स्वरमा कराउने र अभद्र व्यवहार गर्नेहरू नै विश्वव्यापी रूपमा हाम्रो पहिचान (स्टेरियोटाइप) बनेका छन्, र यस्ता नकारात्मक धारणाहरू छिट्टै स्थापित हुन्छन्।
हामी बाँकी मानिसहरू, जो विवाहमा कुनै जड्याँहा आफन्तले आफ्नो बेइज्जत गरेको हेरेझैँ यी भिडियोहरू हेरेर अरूको तर्फबाट लाज मान्न बाध्य छौँ, हामीले के गर्न सक्छौँ त?
सार्वजनिक ठाउँमा कसरी व्यवहार गर्ने भनेर हामीलाई सिकाउन राष्ट्रिय अभियान चलाउने? जब हामी यस्तो खराब व्यवहार देख्छौँ, तब त्यसको विरोध गर्ने? वा हामीले आधारभूत कुराहरूबाटै सुरु गर्नुपर्छ—आफ्ना बच्चाहरूलाई सार्वजनिक ठाउँमा राम्रो व्यवहार गर्न सिकाउने? उनीहरूलाई घरभित्र बोल्ने सानो स्वर र बाहिर बोल्ने स्वरको फरक सिकाउने। उनीहरूलाई शिष्टता, सेवा गर्ने कर्मचारीहरूसँगको नम्रता, आफ्नो पालो पर्खिनुको महत्त्व, आफ्नो फोहोर आफैँ सफा गर्ने, कुनै ठाउँलाई आफूले पाउँदा जस्तो सफा थियो त्यस्तै छोड्ने, नागरिक नियमहरू पालना गर्ने कुराहरू सिकाउने। सबै कुरा सांस्कृतिक गौरव होइन, र नाच्नेसहित हरेक कुराको सही समय र स्थान हुन्छ भन्ने बुझाउने।
अनि मात्र सायद हामी संसारको जुनसुकै कुनामा पनि केवल ‘खपिएका’ मात्र नभएर न्यानो स्वागत गरिएका पर्यटक बन्नेछौँ।
(मनराल मुम्बईकी लेखिका हुन्)