हाम्रो प्रजाति होमो सेपियन्स (Homo sapiens) को उत्पत्ति करिब ३ लाख वर्षअघि अफ्रिकामा भएको मानिन्छ। त्यसपछि करिब ६० हजारदेखि ७० हजार वर्षअघि अफ्रिकाबाट बाहिरको ठूलो बसाइँसराइ सुरु भयो, जसले आधुनिक मानवलाई विश्वभर फैलिने ऐतिहासिक यात्राको सुरुआत गरायो। तर अफ्रिका छाडेपछि ती प्रारम्भिक मानव समूहहरू सबैभन्दा पहिले कहाँ पुगे भन्ने विषयमा लामो समयदेखि वैज्ञानिकहरूबीच बहस चलिरहेको थियो।

वर्षौंको अनुसन्धानपछि सार्वजनिक भएको नयाँ अध्ययनले यसको सम्भावित उत्तर दिएको छ। अध्ययनअनुसार ती शिकारी–सङ्कलक (हण्टर–ग्यादरर) समूहहरू अफ्रिका छाडेपछि इरान, दक्षिणपूर्वी इराक र उत्तरपूर्वी साउदी अरेबिया फैलिएको भौगोलिक क्षेत्रमा हजारौं वर्षसम्म एउटै समरूप (homogeneous) जनसमूहका रूपमा बसेका थिए। त्यसपछि करिब ४५ हजार वर्षअघि उनीहरू त्यही क्षेत्रबाट एसिया र युरोपतर्फ फैलिन थालेका थिए। अनुसन्धानकर्ताहरूले सोमबार यो निष्कर्ष सार्वजनिक गरेका हुन्।

यो अध्ययन प्राचीन डीएनए (Ancient DNA), आधुनिक मानवको आनुवंशिक तथ्याङ्क (Genomic Data) तथा प्राचीन वातावरणसम्बन्धी (Paleoecological) प्रमाणहरूको विश्लेषणमा आधारित छ। ती प्रमाणहरूले उक्त क्षेत्र प्रारम्भिक मानव बसोबासका लागि अत्यन्त अनुकूल रहेको देखाएका छन्।

अनुसन्धानकर्ताहरूले अहिले पर्सियन पठार (Persian Plateau) को हिस्सा मानिने यस क्षेत्रलाई प्रारम्भिक मानवको “हब” (Hub) अर्थात् मुख्य केन्द्रका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। त्यतिबेला यहाँ सम्भवतः केही हजार मात्र मानिस बसोबास गर्थे, जसले हजारौं वर्षपछि विश्वका अन्य भूभागतर्फ विस्तार गरेका थिए।

इटालीको पादुवा विश्वविद्यालय (University of Padova) का आणविक मानवशास्त्री तथा अध्ययनका वरिष्ठ लेखक लुका पागानी (Luca Pagani) ले भने, “हाम्रा नतिजाले अफ्रिकाबाहिर रहेका आजका सबै मानवका पुर्खाहरू युरेसियामा बसोबास गर्न थालेको प्रारम्भिक चरणमा उनीहरू कहाँ थिए भन्ने पहिलो पूर्ण तस्वीर प्रस्तुत गरेको छ।” यो अध्ययन वैज्ञानिक जर्नल Nature Communications मा प्रकाशित भएको हो।

अध्ययनका सहलेखक तथा अष्ट्रेलियाको ग्रिफिथ विश्वविद्यालय (Griffith University) अन्तर्गत रहेको Australian Research Centre for Human Evolution का निर्देशक माइकल पेट्राग्लिया (Michael Petraglia) ले भने, “यो अध्ययन हाम्रो इतिहास र हाम्रो उत्पत्तिको कथा हो। हाम्रो उद्देश्य मानव विकास र विश्वव्यापी फैलावटसँग सम्बन्धित रहस्यलाई उजागर गर्नु थियो।”

उनले थपे, “आनुवंशिक तथा प्राचीन वातावरणसम्बन्धी मोडेलहरूको संयोजनले प्रारम्भिक मानव समूह अफ्रिका छाडेलगत्तै पहिलो पटक कहाँ बसोबास गरे भन्ने स्थानको भविष्यवाणी गर्न सम्भव बनायो।”

अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार ती मानिसहरू साना र घुमन्ते शिकारी–सङ्कलक समूहमा बसोबास गर्थे। उनीहरूको केन्द्र रहेको क्षेत्रमा जंगल, घाँसे मैदान र साभाना जस्ता विविध प्राकृतिक वातावरण थिए, जहाँ समयअनुसार सुख्खा र वर्षायामको चक्र चलिरहन्थ्यो।

पेट्राग्लियाका अनुसार त्यहाँ वन्य गजल, भेडा र बाख्राको प्रशस्त शिकार उपलब्ध थियो। उनीहरूले खानेकुराका रूपमा जंगली वनस्पति र साना तथा ठूला जंगली जनावरको मासु प्रयोग गर्थे।

“यी समूहहरूले सम्भवतः मौसमी जीवनशैली अपनाएका थिए। चिसो मौसममा उनीहरू समथर भूभागमा र गर्मी मौसममा पहाडी क्षेत्रमा बसोबास गर्थे,” उनले बताए।

पागानीका अनुसार त्यस समयका ती मानवहरूको छालाको रङ गाढा र कपाल कालो थियो। उनीहरूको स्वरूप अहिले पूर्वी अफ्रिकाका केही भागमा बसोबास गर्ने गुमुज (Gumuz) वा अनुआक (Anuak) समुदायसँग केही हदसम्म मिल्दोजुल्दो हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ।

पागानीले भने, “मानिसहरू यो केन्द्रबाट बाहिर निस्कनासाथ गुफा चित्रकलाको सुरुआत भएको देखिन्छ। त्यसैले सम्भवतः यस्ता सांस्कृतिक उपलब्धिहरूको आधार यही केन्द्रमा विकसित भएको हुन सक्छ।”

अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार यही केन्द्रबाट विभिन्न दिशातर्फ भएको विस्तारले आजका पूर्वी एसियाली र युरोपेली जनसमूहबीच देखिने आनुवंशिक भिन्नताको आधार तयार गरेको हो।

यस अध्ययनमा ४५ हजारदेखि ३५ हजार वर्षअघिका सबैभन्दा पुराना मानव जीनोमहरू विशेष रूपमा उपयोगी सिद्ध भएका थिए। अध्ययनका प्रमुख लेखक लियोनार्डो भालिनी (Leonardo Vallini) ले भने, “यी सबैभन्दा पुराना जीनोमहरूले हामीलाई मानव विस्तारको प्रारम्भिक इतिहास बुझ्न ठूलो सहयोग गरे।”

अनुसन्धानकर्ताहरूले हजारौं वर्षमा विभिन्न मानव समूहबीच भएको व्यापक आनुवंशिक मिश्रणलाई छुट्याउने नयाँ विधि प्रयोग गरी प्रारम्भिक मानव केन्द्रको स्थान पहिचान गरेका हुन्।

वैज्ञानिकहरूका अनुसार ६०–७० हजार वर्षअघिको निर्णायक बसाइँसराइअघि पनि होमो सेपियन्सका केही साना समूह अफ्रिकाबाट बाहिरिएका थिए। तर ती प्रयासहरू स्थायी रूपमा सफल हुन सकेनन् र अन्ततः समाप्त भए।

होमो सेपियन्स अफ्रिकाबाहिर बसोबास गर्ने पहिलो मानव प्रजाति भने थिएनन्। उनीहरू आउनुअघि नै निएन्डरथल (Neanderthals) लगायतका अन्य मानव प्रजातिहरू युरेसियामा बसोबास गरिरहेका थिए। आजका अफ्रिकाबाहिरका मानिसहरूको डीएनएमा देखिने सानो निएन्डरथल आनुवंशिक अंश त्यही अन्तरप्रजनन (Interbreeding) को परिणाम भएको वैज्ञानिकहरूको निष्कर्ष छ।

भालिनीका अनुसार, “होमो सेपियन्स आउनुअघि नै निएन्डरथलहरू यस क्षेत्रमा बसोबास गरिरहेका थिए। त्यसैले यी दुई मानव प्रजातिबीचको पहिलो सम्पर्क सम्भवतः यही केन्द्रमा भएको हुन सक्छ।”

source reuters.com