नेपालमा पछिल्लो पाँच वर्षमा सम्बन्धविच्छेदका घटनाहरू दोब्बर भएका छन्। अहिले प्रत्येक १० विवाहमध्ये झन्डै एक विवाह सम्बन्धविच्छेदमा टुंगिने अवस्था देखिएको छ।

यसमा औपचारिक रूपमा दर्ता नगरी छुट्टिएका दम्पतीहरू समावेश छैनन्। दर्ता भएका सम्बन्धविच्छेदमध्ये कानुनी विवाह उमेर २० वर्ष नपुग्दै विवाह गरेका किशोर–किशोरीहरूदेखि ७५ वर्षभन्दा माथिका ज्येष्ठ नागरिक दम्पतीहरू पनि छन्। 

अदालतका अभिलेखअनुसार गत वर्ष मात्रै नेपालभर ४२,७३९ दम्पती वैवाहिक सम्बन्ध अन्त्य गर्न कानुनी लडाइँमा थिए। पाँच वर्षअघि यो संख्या केवल २१,६४९ थियो। सम्बन्धविच्छेदमा दुई व्यक्ति संलग्न हुने भएकाले ८५ हजारभन्दा बढी परिवार अदालत प्रक्रियामा परेका थिए।

समयसँगै सम्बन्धविच्छेद बढ्नुका साथै यसको भौगोलिक वितरण पनि स्पष्ट देखिन्छ। विशेषगरी मध्य नेपालका जिल्लाहरूमा यसको दर सबैभन्दा उच्च छ।

सन् २०२३–२४ मा म्याग्दीमा प्रति १० हजार जनसंख्यामा ७५ सम्बन्धविच्छेद दरसहित सबैभन्दा उच्च दर देखियो। त्यसपछि तनहुँ, कास्की, चितवन, लमजुङ र रुकुम पूर्व–पश्चिम क्रमशः अगाडि छन्। काठमाडौंमा देशकै दोस्रो उच्च सम्बन्धविच्छेद दर रहेको छ। पूर्वी नेपालका पाँचथर र इलाममा पनि सम्बन्धविच्छेद सामान्य बन्दै गएको छ।

१९९८–२००० को अवधिसँग तुलना गर्दा झापा, सुनसरी, पर्सा, रुपन्देही, पाल्पा, कास्की र बाँकेका जिल्ला अदालतहरूमा सम्बन्धविच्छेदका मुद्दा १९ गुणासम्म बढेका थिए, र त्यसयता यो प्रवृत्ति अझ बढ्दो छ।

कोभिड लकडाउनका कारण २०१९–२०२० बाहेक हरेक वर्ष सम्बन्धविच्छेदका मुद्दा तीव्र रूपमा बढिरहेका छन्। २०२२ मा अदालतमा थुप्रिएको मुद्दाको चापका कारण पनि संख्या ह्वात्तै बढेको हुनसक्छ। २०२१ पछि सम्बन्धविच्छेदका मुद्दाले अदालतका अन्य सबै प्रकारका मुद्दालाई उछिनेका छन्।

राष्ट्रिय परिचयपत्र तथा पञ्जीकरण विभाग (DNIDCR) को पछिल्लो वार्षिक प्रतिवेदनअनुसार २०२३–२४ मा देशभर दर्ता भएका २८९,००० विवाहमध्ये २४,००० सम्बन्धविच्छेद भएका थिए। प्रति १०० विवाहमा सम्बन्धविच्छेद दर २०१४ मा ०.६ थियो भने २०२५ मा ९.५८ पुगेको छ। २०१९ यता नयाँ मुद्दाहरूको संख्या पनि झन्डै दोब्बर भएको छ।

प्रतिवेदनले २०१९–२०२३ बीच ३४१ युवती र ५० किशोर पुरुषले सम्बन्धविच्छेद गरेको देखाएको छ, जसले बालविवाह अझै कायम रहेको संकेत गर्छ। सो अवधिमा विवाह दर्ता गर्ने १५६,००० केटा (कुल पुरुषमध्ये ९.८%) र ३६२,००० केटी (कुल महिलामध्ये २२.७%) २० वर्षभन्दा कम उमेरका थिए।

८०० भन्दा बढी ज्येष्ठ नागरिक पनि विवाह अन्त्य गर्न अदालत पुगेका थिए। तीमध्ये ३९ पुरुष र ३ महिला ७५ वर्षभन्दा माथिका थिए, जुन नेपालको औसत आयुभन्दा पनि बढी हो।

सामान्यतः महिलाहरू पुरुषभन्दा कम उमेरमै सम्बन्धविच्छेद गर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। प्रतिवेदनअनुसार सबैभन्दा धेरै महिला सम्बन्धविच्छेदित (करिब ३०%) २५–२९ वर्ष उमेर समूहमा थिए। पुरुषमा भने सबैभन्दा धेरै (२६%) ३०–३४ वर्ष उमेर समूहका थिए।

२०१९–२०२३ बीच औपचारिक रूपमा सम्बन्धविच्छेद गरेका १३,००० दम्पतीका कुनै सन्तान थिएनन्। त्यही अवधिमा सम्बन्धविच्छेद भएका अभिभावकका झन्डै ४३,००० बालबालिका प्रभावित भएका थिए। २०२३ मा मात्रै २१,५०० नेपाली बालबालिका सम्बन्धविच्छेदित परिवारका थिए।

अदालतमा बढ्दो मुद्दा

सम्बन्धविच्छेदले परिवार विघटन गराउँछ, र प्रायः अंशबण्डा तथा सम्पत्तिको अधिकारलाई लिएर विवाद उत्पन्न हुन्छ। वास्तवमा, पछिल्लो १० वर्षमा अदालतमा अंशसम्बन्धी मुद्दाहरू दोब्बर भएका छन्। अंश र सम्बन्धविच्छेदसम्बन्धी विवादहरू अदालतमा सधैं शीर्ष मुद्दामध्ये पर्दै आएका छन्।

DNIDCR को प्रतिवेदनले सम्बन्धविच्छेद दर किन बढिरहेको छ भन्ने विश्लेषण गर्दै सामाजिक मान्यतामा आएको परिवर्तन, जनसांख्यिकीय बदलाव, वैदेशिक रोजगारीका कारण दम्पती लामो समय अलग बस्नु, र साक्षरता वृद्धि जस्ता कारणहरूलाई जिम्मेवार ठहर गरेको छ। नेपालको केही क्षेत्रमा सांस्कृतिक कारणले पनि असामान्य रूपमा उच्च सम्बन्धविच्छेद दर देखिएको हुनसक्छ।

नेपालका ७७ जिल्लामध्ये ४० जिल्लामा सम्बन्धविच्छेद दर राष्ट्रिय औसतभन्दा माथि छ। तनहुँ–कास्की–म्याग्दी क्षेत्रमा प्रति १० हजार विवाहमा ६०–७५ सम्बन्धविच्छेद देखिएको छ।

सबैभन्दा कम सम्बन्धविच्छेद दर भएका जिल्लाहरू प्रायः न्यून मानव विकास सूचकांक (HDI) भएका जिल्लाहरू हुन्। विकास सूचकांकमा माथि रहेका काठमाडौं, चितवन र इलाममा सामान्यतः सम्बन्धविच्छेद दर उच्च छ।

तर ललितपुर र भक्तपुर यस नियमका अपवाद हुन्। नेपालमा दोस्रो र चौथो उच्च HDI भएका यी जिल्लाहरू सम्बन्धविच्छेद दरमा भने क्रमशः २२औँ र ४७औँ स्थानमा छन्। सोलुखुम्बु र मनाङमा पनि HDI राम्रो भए पनि सम्बन्धविच्छेद दर तुलनात्मक रूपमा कम छ।

डोटीमा सबैभन्दा कम सम्बन्धविच्छेद दर (प्रति १० हजारमा ३.०३) रहेको छ, जुन म्याग्दीको केवल ४ प्रतिशत हो। अछाम, बैतडी, बाजाङ, बाजुरा, मुगु र कालिकोट जस्ता पश्चिमी हिमाली जिल्ला तथा पूर्वी तराईका रौतहट, महोत्तरी र सप्तरीमा पनि सम्बन्धविच्छेद दर कम छ। यी दुवै क्षेत्रमा पितृसत्ता र जातीय संरचना गहिरो रूपमा जरा गाडेर बसेका छन्।

सप्तरीको सम्बन्धविच्छेद दर त्यसको पूर्व (सुनसरी) र उत्तर (उदयपुर) का छिमेकी जिल्लाभन्दा निकै कम छ। त्यसैगरी, काठमाडौंभन्दा निकै कम HDI भएको तनहुँ सम्बन्धविच्छेद दरमा काठमाडौंभन्दा केवल एक स्थान तल छ।

दुई रुकुम, रोल्पा, सिन्धुपाल्चोक र गोरखामा भने HDI को तुलनामा सम्बन्धविच्छेद दर धेरै उच्च देखिएको छ।

कम सम्बन्धविच्छेद दर भएका जिल्लाहरूको समूहमा डोल्पा, मुगु, हुम्ला, बाजाङ, दार्चुला, बैतडी, डडेल्धुरा, डोटी, अछाम, बाजुरा र कालिकोट छन्। यी जिल्लाहरूमा HDI र साक्षरता दर न्यून भए पनि प्रति १० हजार जनसंख्यामा १४ भन्दा कम सम्बन्धविच्छेदका घटना मात्र देखिएका छन्।

from Nepali times