नेवा: समुदायमा नेपाल संवतको दसौँ महिना अर्थात् गुँला महिनालाई दानधर्म, धार्मिक साधना र पुण्य कर्मका लागि विशेष महत्वपूर्ण मानिन्छ। विशेषगरी बौद्ध धर्मावलम्बीका लागि गुँला महिना धार्मिक तथा सांस्कृतिक दृष्टिले महत्वपूर्ण समय हो। यस महिनाभर विभिन्न बहाल, बहिल तथा बौद्ध चैत्यहरूको बाजागाजासहित परिक्रमा गर्ने, विभिन्न स्तुति तथा धार्मिक पाठ गर्ने र बुद्धप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्ने परम्परा रहिआएको छ।

गुँला महिनामै मनाइने महत्वपूर्ण पर्वमध्ये पञ्जराँ अर्थात् पञ्चदान पर्व पनि एक हो। दान र पुण्यसँग जोडिएको यस पर्व नेवा: बौद्ध समुदायको मौलिक धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्पराका रूपमा मनाइँदै आएको छ। पाटनमा गुँलाथ्व अष्टमी अर्थात् श्रावण शुक्ल अष्टमीका दिन पञ्जराँ मनाइन्छ भने काठमाडौं, भक्तपुर, थिमी, पनौती, बनेपालगायतका विभिन्न नेवा: बस्ती तथा तिब्बतको ल्हासासम्म गुँलागा त्रयोदशी अर्थात् भाद्र कृष्ण त्रयोदशीका दिन यो पर्व मनाउने परम्परा छ।

पञ्जराँ पर्वको मुख्य उद्देश्य नै दान गर्नु र दान ग्रहण गर्नु हो। नेवा: बौद्ध परम्पराअनुसार आ–आफ्नो बहालबाट प्रवर्जित भएका शाक्य तथा बज्राचार्य समुदायका सदस्यलाई दान दिने तथा उनीहरूबाट दान ग्रहण गर्ने गरिन्छ। बहालबाट प्रवर्जित शाक्य तथा बज्राचार्यलाई गृहस्थ भिक्षुका रूपमा पनि चिनिन्छ।

नेवा: बौद्ध दर्शनमा गृहस्थ जीवन बिताउँदै पनि बुद्धको मार्गमा हिँड्न र सम्बोधिको खोजी गर्न सकिन्छ भन्ने मान्यता पाइन्छ। त्यसैले पञ्जराँ केवल धार्मिक पर्व मात्र नभई गृहस्थ जीवनमा रहेर पनि दान, करुणा, सद्भाव र धार्मिक आचरणलाई निरन्तरता दिन सकिने सन्देश दिने पर्वका रूपमा समेत लिइन्छ।

दानका विभिन्न सामग्री दिने परम्परा

पञ्जराँका अवसरमा विभिन्न प्रकारका खाद्यान्न तथा वस्तु दान गर्ने परम्परा छ। धान, गहुँ, चामल, जौ, केराउ, फलफूल तथा नगदलगायतका सामग्री दान गर्ने गरिन्छ। आफूले संचित गरेको वस्तु अरूसँग बाँडेर खानुपर्छ र आफूले प्राप्त गरेको सम्पत्तिमा मात्र आसक्ति राख्नु हुँदैन भन्ने मान्यता यस पर्वको मूल भावनासँग जोडिएको छ।

पञ्जराँ पर्व कहिलेदेखि र कसले सुरु गर्‍यो भन्ने विषयमा विभिन्न कथन तथा किंवदन्ती पाइन्छन्। यसको ऐतिहासिक सुरुवातबारे पूर्ण स्पष्टता नभए पनि पुस्तौँदेखि चलिआएको यो परम्पराले दानधर्म र परोपकारको महत्वलाई निरन्तर स्मरण गराउँदै आएको छ।

दीपंकर बुद्धसँग जोडिएको पाटनको पञ्जराँ

पाटनमा मनाइने पञ्जराँ पर्वको सम्बन्ध विशेषगरी दीपंकर बुद्धसँग जोडिएको पाइन्छ। यस अवसरमा विभिन्न बहालमा दीपंकर बुद्धका मूर्तिहरू प्रदर्शनका लागि राखिन्छन्। पाटनको क्वाबहाल अर्थात् गोल्डेन टेम्पलमा विभिन्न स्थानबाट दीपंकर बुद्धका मूर्तिहरू ल्याएर प्रदर्शन गर्ने परम्परा पनि छ।

पाटनमा पञ्जराँ पर्वको सुरुवात गुइतबहिःबाट हुने गर्दछ। यससँग जोडिएको एउटा प्रचलित किंवदन्तीले दानको वास्तविक अर्थलाई निकै मार्मिक ढंगले प्रस्तुत गर्छ।

किंवदन्तीअनुसार दीपंकर बुद्धको समयमा तत्कालीन राजाले ठूलो दानशाला निर्माण गरी त्यहाँ सुनचाँदी, धान, गहुँ, रत्न तथा मोतीलगायत बहुमूल्य वस्तुका चाङ लगाएर दीपंकर बुद्धको प्रतीक्षा गरिरहेका थिए। राजाले आफूले संचित गरेको ठूलो सम्पत्ति दान गरेर पुण्य कमाउने इच्छा राखेका थिए।

त्यही समयमा दानशालानजिकै एउटी गरिब तथा वृद्ध महिला पनि आफ्नो खेतमा उत्पादन गरेको एक मुठ्ठी गहुँ लिएर बसेकी थिइन्। शारीरिक रूपमा कमजोर र कुप्रो परेकी ती वृद्धासँग राजासँग जस्तो प्रशस्त सम्पत्ति थिएन। तर उनको मनमा श्रद्धा र भक्तिभाव भने अत्यन्तै गहिरो थियो।

दीपंकर बुद्ध त्यहाँ आइपुगेपछि उनले राजाले ठूलो धनसम्पत्तिका साथ दानका लागि तयारी गरेको देखे। त्यस्तै ती वृद्धा महिलाले ल्याएको एक मुठ्ठी गहुँ पनि देखे। दीपंकर बुद्ध पहिले राजाकहाँ नगई ती वृद्धा महिलाकहाँ पुगे र उनले श्रद्धापूर्वक ल्याएको एक मुठ्ठी गहुँ दानका रूपमा ग्रहण गरे।

किंवदन्तीअनुसार वृद्धाले अत्यन्तै श्रद्धा र भक्तिभावका साथ दिएको त्यो एक मुठ्ठी गहुँको भारले दीपंकर बुद्धको हात नै केही तल लच्किएको देखियो। यो दृश्य देखेर राजा आश्चर्यचकित भए।

पछि दीपंकर बुद्ध राजाकहाँ दान ग्रहण गर्न पुगे। राजाले आफूले ठूलो धनसम्पत्ति दानका लागि तयार गरेको भए पनि वृद्धाको एक मुठ्ठी गहुँले किन त्यति ठूलो महत्व पायो भनेर प्रश्न गरे। त्यसको जवाफमा दीपंकर बुद्धले वृद्धाले आफ्नो सामर्थ्यअनुसार थोरै मात्र वस्तु दिए पनि कुनै लोभ, संकोच वा स्वार्थ नराखी पूर्ण श्रद्धा र भक्तिभावका साथ दान गरेको बताए।

यो कुरा सुनेपछि राजाले आफ्नो गल्ती महसुस गरे। आफूले दानलाई आफ्नो धनसम्पत्तिको प्रदर्शनसँग जोडेको महसुस गर्दै दीपंकर बुद्धसँग क्षमा मागे।

यसै किंवदन्तीका कारण पाटनमा पञ्जराँ पर्वको सुरुवात गुइतबहिःबाट हुने परम्परा रहिआएको मानिन्छ। यस अवसरमा गुइतबहिःमा ती वृद्ध महिलाको प्रतिमा पनि प्रदर्शन गरिन्छ। स्थानीयवासीले उनलाई ‘गुइत अजि’ भनेर सम्बोधन गर्ने गर्दछन्।

ललितपुर पाटनमा यल पञ्चदान पर्वका अवसरमा दीपंकर बुद्ध, बसुन्धरा र करुणामयका मूर्ति सजाएर पूजा तथा दान गर्दै बौद्ध धर्मावलम्बी । तस्बिर : घनश्याम श्रेष्ठ/रासस

काठमाडौंमा स्वयम्भू दर्शनको विशेष महत्व

काठमाडौंमा पनि पञ्जराँ पर्व विशेष उत्साहका साथ मनाइन्छ। यहाँ पञ्जराँसँगै स्वयम्भू दर्शनको पनि विशेष धार्मिक महत्व रहेको छ।

पञ्जराँको अघिल्लो रात अर्थात् द्वादशीको रातमा स्वयम्भूमा छायाँ हेर्ने परम्परा रहिआएको छ। 

धार्मिक तथा सांस्कृतिक जनविश्वासअनुसार उक्त रात आकाशमा बादल जम्मा हुने र हल्का वर्षा भएपछि आकाशमा स्वयम्भूको प्रतिबिम्ब देखिने विश्वास गरिन्छ।

यस अवसरमा विशेषगरी दक्षिण ललितपुर क्षेत्रका मानिसहरू स्वयम्भूमा रात बिताउन आउने परम्परा पनि रहेको पाइन्छ। स्थानीय भाषामा यसलाई ‘स्वयम्भूइ चा: च्वनेगु’ अर्थात् स्वयम्भूमा रात बिताउन जाने भनिन्छ।

परम्पराअनुसार सो क्षेत्रका कुनै परिवारमा वर्षभित्र कसैको मृत्यु भएको भए मृतकको सम्झनामा स्वयम्भूमा बत्ती बालेर रातभर बस्ने प्रचलनसमेत रहेको छ। यसले पञ्जराँलाई केवल दानधर्मसँग मात्र नभई स्मरण, श्रद्धा र आध्यात्मिक भावनासँग पनि जोडेको देखिन्छ।

भक्तपुरमा दीपंकर बुद्धको नगर परिक्रमा

भक्तपुरमा भने पञ्जराँ पर्व मनाउने शैली केही फरक छ। यहाँ दीपंकर बुद्धका मूर्तिहरू विभिन्न स्थानमा प्रदर्शनका लागि राख्नेभन्दा पनि स्वयं दीपंकर बुद्धलाई नगर परिक्रमा गराउने परम्परा छ।

भक्तपुरका पाँच प्रमुख बहालमा रहेका पाँचवटा दीपंकर बुद्धका मूर्तिलाई नगरभित्र घुमाइन्छ। दीपंकर बुद्धसँगै अन्य सहभागीहरू पनि गुलुपा अर्थात् पिण्डपात्र बोकेर नगर परिक्रमा गर्दै दान ग्रहण गर्ने गर्दछन्।

भक्तपुरवासीले यसलाई स्वयं दीपंकर बुद्ध भिक्षा ग्रहण गर्न नगरमा आउनुभएको धार्मिक विश्वासका रूपमा लिने गरेका छन्। त्यसैले यस अवसरमा श्रद्धालुहरू विभिन्न खाद्यान्न, फलफूल, नगद तथा अन्य सामग्री दान गर्दै पुण्य कमाउने विश्वास गर्छन्।

दानको वास्तविक अर्थ सम्झाउने पर्व

काठमाडौं उपत्यकाका विभिन्न नेवा: बस्तीमा पञ्जराँ फरक–फरक शैली र परम्पराका साथ मनाइए पनि यसको मूल सन्देश भने एउटै छ—दान गर्नु, बाँडेर खानु र करुणाको भावना विकास गर्नु।

पञ्जराँले मानिससँग भएको सम्पत्ति वा वस्तुको मात्रा भन्दा पनि दान गर्दाको भावना महत्वपूर्ण हुन्छ भन्ने सन्देश दिन्छ। ठूलो धनसम्पत्ति भएर पनि अहंकारका साथ गरिएको दानभन्दा सानो वस्तु भए पनि निःस्वार्थ, श्रद्धा र भक्तिभावका साथ गरिएको दानको महत्व ठूलो हुन्छ भन्ने मान्यता यस पर्वसँग जोडिएको छ।

यस अर्थमा पञ्जराँ केवल एउटा धार्मिक पर्व नभई सामाजिक सद्भाव, परोपकार, सहअस्तित्व र मानवीय करुणाको सन्देश बोकेको सांस्कृतिक पर्व हो। आफूले प्राप्त गरेको वस्तुमा मात्र आसक्त नभई अरूसँग बाँड्नु, आवश्यक परेकालाई सहयोग गर्नु र सन्तुष्ट भएर जीवन जिउनु नै यस पर्वको मूल भावना हो।

पुर्खौंदेखि चल्दै आएको पञ्जराँको यो परम्पराले आज पनि नेवा: समुदायमा दानधर्मको महत्वलाई जीवित राखेको छ। दीपंकर बुद्धसँग जोडिएको कथा होस् वा गुइत अजिको एक मुठ्ठी गहुँको प्रसंग, स्वयम्भू दर्शनको परम्परा होस् वा भक्तपुरमा गरिने दीपंकर बुद्धको नगर परिक्रमा—यी सबैले अन्ततः एउटै सन्देश दिन्छन् : आफूसँग जे छ, त्यसलाई निःस्वार्थ भावले बाँड्नु नै साँचो धर्म हो।