गुरु केवल पाठ पढाउने व्यक्ति मात्र नभई जीवनको सही बाटो देखाउने मार्गदर्शक मानिन्छन्। संस्कृतमा भनिएको छ—
“गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुः गुरुर्देवो महेश्वरः ।
गुरुः साक्षात् परब्रह्म तस्मै श्री गुरवे नमः ॥”
अर्थात् गुरुमा सृष्टि, संरक्षण र ज्ञानको सम्पूर्ण शक्ति रहेको विश्वास गरिन्छ। आज आषाढ शुक्ल पूर्णिमाका दिन हिन्दू, बौद्ध तथा विभिन्न आध्यात्मिक परम्परामा श्रद्धा र सम्मानका साथ गुरुपूर्णिमा मनाइँदैछ। ज्ञान, शिक्षा, संस्कार र मार्गदर्शन दिने गुरुहरूप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने विशेष दिनका रूपमा यस पर्वलाई लिइन्छ।
गुरुपूर्णिमालाई व्यास पूर्णिमा पनि भनिन्छ। हिन्दू परम्परामा महर्षि वेदव्यासको जन्मदिनको सम्झनामा यो दिन मनाइन्छ। वेद, पुराण र महाभारतजस्ता महत्वपूर्ण ग्रन्थहरूको रचना तथा सम्पादन गर्ने वेदव्यासलाई आदिगुरुका रूपमा सम्मान गरिन्छ।
बौद्ध परम्परामा पनि आषाढ शुक्ल पूर्णिमाको विशेष महत्व छ। यही दिन भगवान् बुद्धले ज्ञान प्राप्त गरेपछि सारनाथमा आफ्ना पाँच शिष्यलाई पहिलो धर्मदेशना (धर्मचक्र प्रवर्तन) दिनुभएको मान्यता छ। त्यसैले बौद्ध समुदायमा यो दिनलाई धम्मचक्र प्रवर्तन दिवसका रूपमा पनि स्मरण गरिन्छ।
गुरुपूर्णिमाको अवसरमा विद्यार्थीहरूले आफ्ना गुरु, शिक्षक तथा मार्गदर्शकलाई सम्मान गर्ने, आशीर्वाद लिने र ज्ञानको महत्वलाई आत्मसात् गर्ने परम्परा छ। नेपालका विभिन्न स्थानमा विद्यालय, आश्रम, मठ–मन्दिर तथा गुम्बाहरूमा विशेष पूजा, प्रवचन र श्रद्धाञ्जली कार्यक्रम आयोजना गरिन्छ। आजको दिनले समाजमा ज्ञान, संस्कार, अनुशासन र सदाचारको महत्वलाई पुनः स्मरण गराउने अवसर प्रदान गर्दछ।
