विश्वभर करिब १ अर्ब २० करोड मानिस मानसिक रोगी भएको एक अध्ययनले जनाएको छ । यो संख्या निरन्तर बढिरहेको एक नयाँ अध्ययनले देखाएको हो। सिएनएनका क्रिस्टिन रोजर्सद्धारा लिखित समाचारमा उल्लेख भए अनुसार विश्वव्यापी संकटहरू बढिरहेका बेला मानसिक विकारका घटनाहरू विश्वभर उल्लेखनीय रूपमा बढेका हो । नयाँ अध्ययनअनुसार सन् २०२३ मा विश्वभर करिब १ अर्ब २० करोड मानिस मानसिक विकारबाट प्रभावित भएका थिए, जुन सन् १९९० को तुलनामा ९५ दशमलव ५ प्रतिशतले बढी हो। सबैभन्दा धेरै वृद्धि चिन्ता र डिप्रेसनमा देखिएको छ । जुन २०२३ मा सबैभन्दा सामान्य मानसिक रोगका शिकारथिए । तेस्रो स्थानमा व्यक्तित्वसम्बन्धी विकारहरू रहेका छन्, जुन अन्य मानसिक वा लागूपदार्थ प्रयोगसम्बन्धी विकारसँग सम्बन्धित थिएनन्।

बिहीबार द ल्यान्सेट जर्नलमा प्रकाशित अध्ययनले २०४ देश तथा क्षेत्रहरूमा १२ प्रकारका मानसिक विकार उमेर, लिङ्ग, स्थान र सामाजिक–आर्थिक अवस्थाअनुसार कसरी फरक छन् भन्ने पनि देखाएको छ। अध्ययनका लेखकहरूले “विश्वव्यापी रूपमा मानसिक विकारको भार अझ चिन्ताजनक चरणमा प्रवेश गरिरहेको” उल्लेख गरेका छन । अध्ययनका प्रमुख लेखक तथा क्वीन्सल्याण्ड विश्वविधालयका सार्वजनिक स्वास्थ्य विद्यालयका सह–प्राध्यापक डा डेमियन सान्टोमाउरोले “यो वृद्धि देखेर आफू वास्तवमै चकित भएको” बताएका छन्।

“यसका पछाडि धेरै कारणहरू रहेको उल्लेख गरिएको छ । ती सबैलाई अलग्याउन गाह्रो छ,” उनले भनेका छन “यी जोखिम कारकहरू समाधान गर्न विश्वव्यापी सामूहिक नेतृत्व आवश्यक छ।” अध्ययनमा बाइपोलार डिसअर्डर, स्किजोफ्रेनिया, अटिजम स्पेक्ट्रम डिसअर्डर, एडीएचडी, एनोरेक्सिया, बुलिमिया, डिस्टाइमिया, कन्डक्ट डिसअर्डर र अज्ञात कारणका बौद्धिक विकाससम्बन्धी समस्या पनि समावेश गरिएको थियो। डिस्टाइमिया दीर्घकालीन तर हल्का प्रकारको डिप्रेसन हो भने कन्डक्ट डिसअर्डर बालबालिका तथा किशोरहरूमा देखिने आक्रामक व्यवहारसम्बन्धी समस्या हो।

अनुसन्धानकर्ताहरूले १२ वटै मानसिक रोगीमा वृद्धि देखिएको बताएका छन्। सन् १९९० को तुलनामा चिन्ताजन्य समस्या १५८ प्रतिशत र अवसाद १३१ प्रतिशतले बढेको छ। एनोरेक्सिया, बुलिमिया र स्किजोफ्रेनिया सबैभन्दा कम देखिएका विकार भए पनि ती दुर्लभ भने होइनन्। सन् २०२३ मा क्रमशः करिब ४० लाख, १ करोड ४० लाख र २ करोड ६० लाख मानिस यी समस्याबाट प्रभावित भएका थिए।

अधिकांश मानसिक विकार महिलामा बढी देखिए पनि अटिजम, कन्डक्ट डिसअर्डर, एडीएचडी, व्यक्तित्व विकार तथा अस्पष्ट बौद्धिक अपाङ्गता पुरुषमा बढी देखिएको अध्ययनले जनाएको छ। अध्ययनले कोभिड–१९ महामारीले मानसिक स्वास्थ्यमा पारेको प्रभावलाई पनि थप स्पष्ट पारेको छ। महामारीअघि नै चिन्ता, अवसाद र केही अन्य मानसिक समस्याहरू बढिरहेका थिए। तर महामारीका क्रममा र त्यसपछि अवसाद झन् बढ्यो र अझै महामारीअघिको अवस्थामा फर्किएको छैन। चिन्ताजन्य समस्या उच्च स्तरमा पुगेको र २०२३ सम्म पनि उच्च नै रहेको अनुसन्धान टोलीले जनाएको छ।

जोन कप्किन्स स्कुल अफल पव्लिक हेल्थका मानसिक स्वास्थ्य विभागका वरिष्ठ वैज्ञानिक पॉल बोल्टनले “मानसिक रोगमा कम रिपोर्ट हुने समस्या सामान्य भएकाले तथ्यांक पूर्ण रूपमा कति सही छन् भन्ने थाहा पाउन कठिन हुने” बताएका छन्। यो अनुसन्धान २०२३ को “ग्लोबल बर्डेन अफ डिजिज, इन्जुरीज एन्ड रिस्क फ्याक्टर्स स्टडीको तथ्यांक विश्लेषणमा आधारित हो।

मानसिक विकारहरू अपाङ्गताको प्रमुख कारण बन्दै गइरहेका छन्, विशेष गरी महिला र १५ देखि ३९ वर्ष उमेर समूहमा यसको प्रभाव बढी देखिएको छ। अध्ययनका अनुसार १५ देखि १९ वर्ष उमेर समूहमा मानसिक विकारको उच्च दर पहिलोपटक देखिएको हो। “पहिले यस्तो उच्च दर मध्य उमेर समूहमा देखिन्थ्यो,” सान्टोमाउरोले भने।

ख्ष्चनष्लष्ब त्भअज ऋबचष्ष्यिल क्अजयय िया ःभमष्अष्लभ का मनोचिकित्सा तथा व्यवहारिक चिकित्सा विभाग प्रमुख डा। रोबर्ट ट्रेस्टम्यानका अनुसार किशोरावस्था मस्तिष्क, सामाजिक र बौद्धिक विकासका लागि संवेदनशील समय हो। यस्तो समयमा विकासमा अवरोध आए दीर्घकालीन असर पर्न सक्छ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्यामा वृद्धि हुनुका सकारात्मक र नकारात्मक दुवै कारण छन्। मानसिक रोगप्रतिको कलंक घट्दै गएकाले मानिसहरू पहिलेभन्दा खुला रूपमा उपचार खोज्न थालेका छन्। मानसिक रोग पहिचान र निदान प्रणाली पनि समयसँगै सुधारिएको छ। जनसंख्या वृद्धि र मानिसहरूको आयु बढ्नुले पनि संख्या बढाएको अनुसन्धानकर्ताहरूले बताएका छन्।

तर विशेषज्ञहरूका अनुसार आर्थिक अस्थिरता, आघात, पर्याप्त वा सुलभ स्वास्थ्य सेवा अभाव, राजनीतिक द्वन्द्व, युद्ध, खाद्य असुरक्षा, घरेलु हिंसा, शरीरप्रतिको असन्तुष्टि, विभेद, सामाजिक सम्बन्धको कमी तथा वातावरणीय जोखिमजस्ता कारणहरूले मानसिक स्वास्थ्य समस्या झन् बढाइरहेका छन्।

सान्टोमाउरोका अनुसार युवामा मानसिक समस्या किन तीव्र रूपमा बढिरहेको छ भन्नेबारे अझै पर्याप्त तथ्यांक उपलब्ध छैन।
विशेषज्ञहरूले मानसिक स्वास्थ्य सेवा र उपचारको पहुँच देशअनुसार धेरै फरक रहेको बताएका छन्। सुधारका लागि नीति निर्माता र स्वास्थ्य निकायहरूको ठूलो भूमिका रहने उनीहरूको भनाइ छ।

अध्ययनका लेखकहरूले “मानसिक विकारको भार बढे पनि मानसिक स्वास्थ्य सेवाको विस्तार समान अनुपातमा हुन नसकेको” उल्लेख गरेका छन्।
“विश्वभरका मानिसहरूको मानसिक स्वास्थ्य आवश्यकता पूरा गर्नु, विशेष गरी सबैभन्दा जोखिममा रहेका समुदायका लागि, विकल्प होइन दायित्व हो,” अध्ययनमा भनिएको छ।

धेरै मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञहरू शैक्षिक संस्थाहरूमा कार्यरत भए पनि उनीहरू RTI International र Child Trends जस्ता अनुसन्धान संस्थाहरूमा, वा National Institutes of Health (NIH) र Substance Abuse and Mental Health Services Administration (SAMHSA) जस्ता सरकारी संस्थाहरूमा पनि काम गर्छन्। उनीहरू नीति निर्माणकर्तासँग वा स्थानीय स्वास्थ्य विभाग तथा गैरनाफामूलक संस्थाहरूमार्फत समुदायस्तरमा पनि सक्रिय हुन्छन्।

“उनीहरू जताततै काम गर्छन्, किनभने सार्वजनिक मानसिक स्वास्थ्य, सार्वजनिक स्वास्थ्यकै हिस्सा हो,” वेब भन्छन्। “जहाँ सार्वजनिक स्वास्थ्य विशेषज्ञहरू काम गरिरहेका हुन्छन्, त्यहाँ सार्वजनिक मानसिक स्वास्थ्यका विशेषज्ञहरू पनि हुन्छन्।”

सार्वजनिक मानसिक स्वास्थ्यले समानतामा जोड दिन्छ

मानसिक स्वास्थ्य अझै पनि धेरै समुदायमा कलंकको विषय बनेको छ, जसले मानिसहरूलाई रोकथाम, उपचार वा सेवामा पहुँच लिनबाट रोक्न सक्छ, वेबका अनुसार। अर्को ठूलो अवरोध खर्च हो—चाहे त्यो स्वास्थ्य बीमाको लागत होस् वा रोकथामसम्बन्धी कार्यक्रम सञ्चालनको खर्च। ग्रामीण क्षेत्रमा बस्ने मानिसहरूका लागि यातायात पनि समस्या बन्न सक्छ।

सार्वजनिक मानसिक स्वास्थ्यले जोखिममा रहेका समुदायसम्म पुग्न सक्ने हस्तक्षेप कार्यक्रम विकास गरेर यी अवरोध हटाउने प्रयास गर्छ। उदाहरणका लागि, “CETA” नामक सार्वजनिक मानसिक स्वास्थ्य पद्धतिले मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी विशेष तालिम नलिएका व्यक्तिहरूलाई संकटमा रहेका मानिसलाई परामर्श सेवा दिन तालिम प्रदान गर्छ। साथै, सार्वजनिक मानसिक स्वास्थ्यका विशेषज्ञहरूले रोकथाम र उपचार सेवा सबैका लागि सहज बनाउन सरकारका विभिन्न तहमा नीतिगत वकालत पनि गर्छन्।

व्यवहारिक क्षेत्रमा सार्वजनिक मानसिक स्वास्थ्य कस्तो देखिन्छ?

वेब हाल विभिन्न अनुसन्धान परियोजनामा संलग्न छन्, जसमा “Resilience in a Stressful Era (RISE) Baltimore” पनि समावेश छ। यो परियोजनाले बाल्टिमोर सहरमा बस्ने युवाहरूको समूहलाई चार वर्षसम्म अध्ययन गर्दै उनीहरू र उनीहरूका अभिभावकसँग सर्वेक्षण तथा अन्तर्वार्ता लिन्छ। यसको उद्देश्य जातीय तनाव र आघातले समयसँगै उनीहरूको मानसिक स्वास्थ्य र समग्र जीवनमा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने बुझ्नु हो।

वेबले प्रहरी हिंसा र प्रहरीसँगको अन्तर्क्रियाले युवाहरूको मानसिक स्वास्थ्य तथा जीवनशैलीमा पार्ने प्रभावबारे पनि अध्ययन गरिरहेका छन्, विशेष गरी बाल्टिमोर र ग्रामीण West Virginia क्षेत्रमा।

“यस्तो प्रकारको धेरै अनुसन्धान शहरी क्षेत्रमा गरिएको छ, त्यसैले त्यहाँको अवस्थाबारे हामीसँग राम्रो बुझाइ छ,” वेब भन्छन्। “तर ग्रामीण क्षेत्रमा युवामाथि हुने प्रहरी निगरानी र त्यसको प्रभाव कस्तो हुन्छ भन्नेबारे धेरै जानकारी उपलब्ध छैन।”